Kooperatif nedir?

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Büyük Önder Mustafa Kemal Atatürk’ün bizzat kooperatif üyesi olarak önderlik ettiği kooperatifleşme de Avrupa ülkelerinin oldukça gerisindeyiz. Peki Kooperatif nedir?

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Büyük Önder Mustafa Kemal Atatürk’ün bizzat kooperatif üyesi olarak önderlik ettiği kooperatifleşme de Avrupa ülkelerinin oldukça gerisindeyiz. Peki Kooperatif nedir?

Kooperatiflerin toplumların gelişmesi ve özellikle tarımsal kalkınmadaki önemini vurgulamak amacıyla her yıl 21 Aralık Dünya Kooperatifçilik Günü kutlanıyor.

BM 2018 yılı Kooperatifçilik Günü’nün temasını “Sürdürülebilir Tüketim ve Mal ve Hizmet Üretimi” olarak belirledi.

BM’nin Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerinden 12’ncisi de “Sorumlu tüketim ve üretim”.

Kooperatif nedir?

Ticaret Bakanlığı’nın web sitesindeki Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü internet sayfasında, kooperatif şöyle tanımlanıyor:

“Kooperatifler ortak ekonomik, sosyal ve kültürel ihtiyaç ve istekleri müşterek sahip olunan ve demokratik olarak kontrol edilen bir işletme yoluyla karşılamak üzere gönüllü olarak bir araya gelen insanların oluşturduğu özerk bir teşkilattırlar. (Uluslararası Kooperatifler Birliği)”

Toplumsal kalkınmayı geliştiren ve ticari işletmeler için temel sağlayan özgün bir modele dayanan kooperatifler dünya üzerinde tüm ülkelerde, birçok farklı biçimde ve tüm sektörlerde faaliyet gösteriyorlar.

Türkiye’de Kooperatifçilik

Çağdaş kooperatifçiliğin ülkemizdeki ilk uygulamasının, 1863 yılında devlet eliyle kurulan “memleket sandıkları” ile (tarım kredi kooperatifçiliği benzeri bir yapı) başladığı kabul edilmektedir. Ancak, kooperatifçiliğimizde ilk esaslı gelişme Cumhuriyet dönemine rastlamaktadır.

Ülke kooperatifçiliği için en önemli fırsatlardan biri belki de, Cumhuriyetimizin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün kooperatifçiliğin potansiyelini ve katkısını fark etmiş olmasıdır. Atatürk, 1920’den ölümüne kadar sürekli olarak Türkiye’deki kooperatif hareketinin içinde yer almıştır. Gittiği yerlerde yaptığı konuşmalarında kooperatifçiliğe yer vererek halkın bilinçlenmesine çalışmıştır. Atatürk, kooperatifçiliğin koruyucusu, hamisi ve bizzat kendisi kooperatif ortağı olmuştur.

Hanri Benazur Koleksiyonu

Ülkemizde, 1920 ile 1938 yılları arasında kooperatiflere yönelik yapılan tüm hukuki düzenlemeler de, Mustafa Kemal Atatürk’ün önderliğinde gerçekleştirilmiştir.

Ancak Atatürk’ün ölümünün ardından Planlı Döneme (1938-1960) kadar, kooperatifçilik durağan bir dönem geçirmiştir. 1960 sonrasının en önemli gelişmelerinden birisi şüphesiz, kooperatifçiliğin Anayasa’da yer almasıdır. 1961 Anayasasının 51. maddesinde “Devlet, kooperatifçiliğin gelişmesini sağlayacak tedbirleri alır.” ifadesinin yer alması, kooperatifçiliğin gelişmesi için devleti daha aktif ve sorumlu duruma getirmiştir.

İlk olarak, o zamanki toplumsal ve ekonomik faktörler nedeniyle, kooperatifçilik tarımsal alanlarda ortaya çıkmış, uzun yıllar tarımsal alanda yoğunlaşmıştır. Daha sonra, ekonomik ve sosyal yapıda meydana gelen değişimler ve ortaya çıkan yeni ihtiyaçlar sebebiyle, başta konut/işyeri inşaatı olmak üzere taşımacılık, tüketim, kredi-kefalet gibi alanlara da yayılmıştır.

Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü’nün verilerine göre, günümüzde Ticaret Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı ile Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı görev ve sorumluluk alanında faaliyet gösteren 26 ayrı türde 84.232 kooperatif bulunuyor. Bu kooperatiflerin 8 milyonun üzerinde ortağı bulunuyor.

tarimsal-amacli-kooperatif-gidahatti

Dünyada 2,6 milyon kooperatif var

21 Aralık Dünya Kooperatifçilik Günü dolayısıyla yazılı bir açıklama yapan Türkiye Ziraat Odaları Birliği (TZOB) Genel Başkanı Şemsi Bayraktar, dünyada 145 ülkede 1 milyarın üzerinde ortak ve müşteriye sahip 2,6 milyon kooperatif bulunduğunu bildirdi. Bayraktar, şöyle devam etti:

“Dünya nüfusunun yedide biri kooperatif üyesidir. Dünyada çalışan nüfusun yüzde 9,46’sı kooperatifler ve kooperatiflerin faaliyet alanlarında istihdam edilmektedir.

AB ülkelerinde 250 bin kooperatif bulunmaktadır. AB nüfusunun üçte biri, 163 milyon kişi bu kooperatiflere üyedir. Yine bu kooperatifler 5,4 milyon kişiye istihdam sağlamaktadır.

Ülkemizde yaklaşık 7,5 milyon kooperatif ortağı varken, bu rakam Fransa’da 26,1 milyon, Almanya’da 22,2 milyon Hollanda’da 16,9 milyon, İngiltere’de 14,9 milyon ve İtalya’da 12,6 milyona ulaşmaktadır.

Dünyada en yaygın kooperatif türü ise tarım kooperatifleridir. Ülkemizde tarımsal faaliyet gösteren kooperatif sayısı 13 bin dolaylarında iken, ortak sayısı ise yaklaşık 4 milyondur.

30 bin kooperatifin üye olduğu Avrupa Birliği Tarım Kooperatifleri Birliği’nin (COGECA) yaklaşık 9 milyon çiftçi ortağı, 600 binden fazla çalışanı bulunmaktadır. 210 milyar Euro ciro yapan COGECA’ya bağlı kooperatifler genel olarak tarımsal girdilerin temininde yüzde 50’den fazla, tarımsal ürünlerin işlenmesi ve pazarlanmasında ise yüzde 60’dan fazla pazar payına sahiptir.”

agroexpo-2018-tire-sut-kooperatifi-gidahatti

Kooperatiflerin pazar payı sadece yüzde 2

Türkiye’de çok sayıda kooperatif olmasına rağmen, etkinliklerinin sınırlı olduğunun altını çizen Şemsi Bayraktar, “Kooperatif pazar payı yalnızca yüzde 2 olan Türkiye, Avrupa ülkelerinin oldukça gerisinde kalmıştır. Bu oran Hollanda’da yüzde 83, Finlandiya’da yüzde 79, İtalya’da yüzde 55, Fransa’da ise yüzde 50’dir” dedi.

Bayraktar, “Kooperatifleri ve üretici birliklerini güçlendiremezsek, üretici ile  tüketici arasında 5 kata varan fiyat farkını düşüremez, arz-talep dengesini koruyamayız. Tarımda örgütlenmeyi sağlarsak üretici de tüketici de kazanır. Kooperatiflerin ülkemizde istenilen seviyeye gelebilmesi için kooperatifleşme teşvik edilmeli, kooperatifler mali yönden güçlendirilmeli ve desteklenmelidir” ifadelerini kullandı.